Bệnh gút là gì? Bệnh gút (trong y học cổ truyền gọi là bệnh thống phong, mã bệnh ICD-10: M10) là một dạng viêm khớp vi tinh thể đặc trưng bởi các đợt sưng, nóng, đỏ và đau khớp dữ dội đột ngột, bắt nguồn từ tình trạng lắng đọng các tinh thể muối urat natri (Monosodium Urate – MSU) tại sụn khớp và các mô mềm quanh khớp.
Để nhận diện nhanh nguy cơ mắc bệnh gút, người bệnh cần chú ý 3 yếu tố cốt lõi: Cơn đau khớp khởi phát đột ngột về đêm (thường tập trung ở khớp ngón chân cái), nồng độ axit uric trong máu tăng cao kéo dài vượt ngưỡng bão hòa và tiền sử gia đình hoặc lối sống sử dụng nhiều bia rượu, thực phẩm giàu purin.
Bản chất cơ chế sinh bệnh gút: Axit uric cao có đồng nghĩa với mắc gút không?

Axit uric là sản phẩm chuyển hóa tự nhiên của nhân purin có trong cơ thể và thức ăn hàng ngày. Ở người bình thường, lượng axit uric sinh ra hòa tan trong máu và được thận lọc đào thải ra ngoài qua nước tiểu cùng đường tiêu hóa, giữ cho chỉ số huyết thanh luôn ở mức cân bằng sinh lý.
Phân biệt giữa tăng axit uric máu vô triệu chứng và bệnh gút thực thụ
Nhiều người đi xét nghiệm máu thấy chỉ số axit uric vượt ngưỡng bình thường thường hoang mang cho rằng mình đã mắc bệnh gút. Tuy nhiên, theo các hướng dẫn chẩn đoán của Hội Thấp khớp học Hoa Kỳ (ACR), tăng axit uric máu chỉ là một yếu tố nguy cơ tiền đề. Trên thực tế lâm sàng, có tới 80% người có nồng độ axit uric máu cao suốt đời nhưng không bao giờ phát triển thành cơn viêm khớp gút cấp tính. Bệnh chỉ được xác định khi nồng độ này vượt ngưỡng bão hòa sinh lý kết hợp với môi trường vi nhiệt độ thấp ở các khớp đầu chi khiến tinh thể urat kết tủa thành các cấu trúc hình kim sắc nhọn, kích hoạt bạch cầu phản ứng miễn dịch dữ dội.
Vai trò đào thải của thận: Vì sao 90% ca bệnh bắt nguồn từ suy giảm bài tiết?
Quan niệm dân gian thường đổ lỗi hoàn toàn cho việc ăn nhiều thịt đỏ, hải sản và nội tạng động vật là nguyên nhân sinh ra bệnh gút. Tuy nhiên, các nghiên cứu sinh học phân tử chứng minh rằng có tới 90% các trường hợp tăng axit uric máu nguyên phát xuất phát từ cơ chế thận giảm bài tiết đào thải axit uric qua ống thận, chỉ có khoảng 10% là do cơ thể tăng sinh quá mức hoặc dung nạp quá nhiều thực phẩm giàu purin. Do đó, một chế độ ăn kiêng khem khắt khe nhất cũng chỉ giúp hạ được tối đa khoảng 1.0 đến 1.5 mg/dL axit uric máu, không thể thay thế phác đồ điều trị bằng các nhóm thuốc hạ axit uric chuyên biệt theo chỉ định của bác sĩ chuyên khoa.
Triệu chứng nhận biết cơn gút cấp tính và các vị trí khớp bị tấn công

Cơn gút cấp tính thường xuất hiện đột ngột vào nửa đêm hoặc gần sáng, khi nhiệt độ cơ thể hạ thấp tạo điều kiện cho tinh thể urat kết tủa nhanh chóng. Người bệnh thường bị đánh thức bởi một cơn đau buốt khớp dữ dội như có dao cứa hoặc kim châm, chỉ cần một va chạm nhẹ như mép chăn cọ vào cũng gây đau đớn không thể chịu đựng nổi.
Vị trí tổn thương điển hình nhất chiếm trên 70% các đợt khởi phát ban đầu là khớp bàn ngón chân cái (thuật ngữ y khoa gọi là Podagra). Khớp sưng to nhanh chóng trong vòng 6 đến 12 giờ đầu, vùng da bên trên đỏ bừng, căng bóng, sờ vào thấy nóng rát cục bộ. Ngoài khớp ngón chân cái, các khớp khác ở chi dưới như khớp cổ chân, khớp gối, khớp mu bàn chân và đôi khi là các khớp chi trên như khuỷu tay, cổ tay, ngón tay cũng có thể bị viêm sưng theo tính chất không đối xứng. Cơn đau thường đạt đỉnh trong 24 đến 48 giờ đầu tiên và có thể tự thoái lui dần sau 7 đến 10 ngày ngay cả khi chưa can thiệp thuốc.
Bảng chỉ số axit uric máu và các tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh gút hiện nay

Chẩn đoán bệnh gút hiện đại kết hợp chặt chẽ giữa triệu chứng lâm sàng, xét nghiệm nồng độ axit uric huyết thanh và kỹ thuật chẩn đoán hình ảnh như siêu âm khớp tìm dấu hiệu “đường đôi” hoặc chụp cắt lớp vi tính năng lượng kép (DECT) để phát hiện sớm các mảng lắng đọng urat.
| Chỉ số nồng độ axit uric | Mức micromol/L (umol/L) | Mức miligram/dL (mg/dL) | Đánh giá nguy cơ y khoa |
|---|---|---|---|
| Mức sinh lý bình thường (Nữ) | 150 – 360 umol/L | 2.5 – 6.0 mg/dL | Nồng độ an toàn, không có nguy cơ kết tủa |
| Mức sinh lý bình thường (Nam) | 180 – 420 umol/L | 3.0 – 7.0 mg/dL | Nồng độ an toàn, chuyển hóa purin ổn định |
| Ngưỡng bão hòa kết tinh urat | > 420 umol/L | > 7.0 mg/dL | Bắt đầu xuất hiện nguy cơ kết tủa tinh thể urat |
| Mục tiêu điều trị người bệnh gút | < 360 umol/L (hoặc < 300 nếu có tophi) | < 6.0 mg/dL (hoặc < 5.0 nếu có tophi) | Ngưỡng bắt buộc để hòa tan tinh thể urat cũ |
Tiêu chuẩn vàng để khẳng định chắc chắn 100% bệnh gút là chọc hút dịch khớp ổ viêm và soi dưới kính hiển vi phân cực thấy sự hiện diện của các tinh thể muối urat natri hình kim nằm tự do hoặc bị các bạch cầu đa nhân thực bào.
Biến chứng nguy hiểm của bệnh gút mạn tính nếu không được kiểm soát

Sau đợt bùng phát đầu tiên, người bệnh thường bước vào giai đoạn lui bệnh hoàn toàn không có triệu chứng kéo dài từ vài tháng đến vài năm. Sự biến mất của cơn đau khiến nhiều người chủ quan không theo dõi và điều trị hạ axit uric, khiến bệnh âm thầm tiến triển sang giai đoạn gút mạn tính tàn phá hệ vận động và các cơ quan nội tạng.
Hạt tophi dưới da gây biến dạng và tàn phế khớp
Hạt tophi hình thành do sự tích tụ hàng triệu vi tinh thể urat bao bọc bởi mô hạt xơ mạn tính dưới da. Các khối u tophi thường xuất hiện tại vành tai, quanh khớp ngón chân cái, gân gót Achilles, khớp ngón tay và đầu gối. Khi các khối tophi phát triển lớn dần, chúng làm xói mòn và phá hủy đầu xương, làm đứt gân cơ, gây cứng khớp và biến dạng bàn tay, bàn chân khiến bệnh nhân mất khả năng lao động. Khối tophi khi vỡ ra sẽ giải phóng chất bột phấn màu trắng như vôi, rất khó lành và dễ bị nhiễm trùng huyết nguy hiểm.
Tổn thương thận: Sỏi urat đường tiết niệu và suy thận mạn
Thận là cơ quan chịu ảnh hưởng nặng nề nhất khi nồng độ axit uric trong máu tăng cao kéo dài. Các tinh thể urat lắng đọng trong ống thận và nhu mô thận dẫn đến bệnh viêm thận kẽ mạn tính và hình thành các viên sỏi urat trong đường tiết niệu. Tình trạng tắc nghẽn đường tiểu kết hợp viêm nhiễm kéo dài âm thầm làm suy giảm chức năng lọc máu, đưa người bệnh đến biến chứng suy thận giai đoạn cuối phải phụ thuộc vào chạy thận nhân tạo định kỳ.
Nguyên tắc điều trị và chế độ dinh dưỡng khoa học cho người bệnh gút

Chiến lược điều trị bệnh gút theo phác đồ y khoa hiện đại chia làm hai giai đoạn rõ rệt: Cắt cơn đau viêm cấp tính trong đợt khởi phát và kiểm soát hạ axit uric máu suốt đời trong giai đoạn mạn tính.
Trong cơn đau cấp, mục tiêu duy nhất là kiểm soát phản ứng viêm bằng các nhóm thuốc như Colchicine, thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) hoặc Corticosteroid ngắn ngày. Sau khi cơn đau khớp đã hoàn toàn thuyên giảm từ 2 đến 4 tuần, bệnh nhân sẽ được chỉ định bắt đầu dùng thuốc hạ axit uric máu dài hạn như nhóm ức chế men Xanthine Oxidase (Allopurinol hoặc Febuxostat) để duy trì chỉ số axit uric dưới 360 umol/L, ngăn ngừa các cơn đau mới và hỗ trợ hòa tan dần các hạt tophi đã hình thành.
Song song với việc tuân thủ thuốc, người bệnh cần thiết lập lối sống lành mạnh: Uống đủ từ 2 đến 2.5 lít nước mỗi ngày để tăng cường độ lọc của thận, kiêng tuyệt đối rượu bia đặc biệt là bia (chứa hàm lượng guanosine purin cực cao kích thích tăng axit uric), hạn chế các loại thịt đỏ và nội tạng, tăng cường rau xanh giàu chất xơ và các loại trái cây giàu vitamin C như ổi, bưởi, sơ ri.
Những câu hỏi thường gặp về bệnh gút
Bệnh gút có thể chữa khỏi dứt điểm hoàn toàn được không?
Bệnh gút là bệnh mạn tính liên quan đến cơ địa chuyển hóa và khả năng bài tiết của thận, do đó hiện nay y học thế giới chưa có phương pháp nào giúp chữa khỏi dứt điểm 100%. Tuy nhiên, nếu người bệnh tuân thủ đúng phác đồ dùng thuốc hạ axit uric để giữ nồng độ huyết thanh ổn định dưới 360 umol/L kết hợp dinh dưỡng hợp lý, các tinh thể urat sẽ không thể kết tủa thêm, các tinh thể cũ tan dần, bệnh nhân hoàn toàn có thể sinh hoạt bình thường và không bao giờ tái phát cơn gút cấp.
Phụ nữ có nguy cơ mắc bệnh gút không và thường gặp ở lứa tuổi nào?
Phụ nữ vẫn có nguy cơ mắc bệnh gút nhưng tỷ lệ thấp hơn nam giới rất nhiều (nam giới chiếm khoảng 90% số ca bệnh). Lý do là trước tuổi mãn kinh, nồng độ hormone estrogen ở nữ giới hoạt động như một chất kích thích thận bài tiết axit uric rất hiệu quả. Tuy nhiên, sau thời kỳ mãn kinh khi lượng estrogen suy giảm đột ngột, nguy cơ mắc bệnh gút ở phụ nữ tăng lên tương đương với nam giới cùng nhóm tuổi.
Đang trong cơn gút cấp tính có được bắt đầu uống thuốc hạ axit uric không?
Tuyệt đối không được tự ý bắt đầu uống thuốc hạ axit uric (như Allopurinol hay Febuxostat) ngay khi cơn gút cấp đang bùng phát. Việc nồng độ axit uric máu tụt giảm đột ngột sẽ phá vỡ trạng thái cân bằng của các mảng tinh thể urat có sẵn trong khớp, khiến các tinh thể này rụng rời vào bao hoạt dịch và làm cho cơn đau viêm khớp bùng phát dữ dội và kéo dài hơn. Thuốc hạ axit uric chỉ được bác sĩ chỉ định bắt đầu dùng sau khi cơn viêm cấp đã kết thúc hoàn toàn từ 2 đến 4 tuần.

