Viêm mũi dị ứng ở trẻ em là gì? Viêm mũi dị ứng ở trẻ em (mã bệnh ICD-10: J30) là phản ứng viêm quá mẫn của lớp niêm mạc lót trong hốc mũi xảy ra khi hệ miễn dịch của trẻ phản ứng thái quá với các dị nguyên hít phải trong không khí, kích thích các tế bào Mast giải phóng ồ ạt hoạt chất trung gian Histamin gây hắt hơi thành tràng dài, ngứa mũi, chảy nước mũi trong và ngạt mũi kéo dài.
| Đặc điểm so sánh | Viêm mũi dị ứng ở trẻ em | Cảm lạnh / Cảm cúm do virus |
|---|---|---|
| Triệu chứng sốt | Hoàn toàn không sốt, thân nhiệt bình thường | Thường sốt nhẹ đến sốt cao từ 38 đến 39 độ C |
| Tính chất dịch mũi | Dịch mũi trong suốt, lỏng loãng như nước lã | Ban đầu trong, sau 2-3 ngày đặc quánh màu trắng đục hoặc vàng xanh |
| Cảm giác ngứa ngáy | Ngứa mũi, ngứa mắt đỏ hoe, ngứa vòm họng dữ dội | Đau rát họng, đau nhức mỏi cơ bắp toàn thân |
| Thời gian kéo dài | Kéo dài nhiều tuần hoặc nhiều tháng chừng nào còn dị nguyên | Bệnh tự thoái lui và khỏi hẳn sau 7 đến 10 ngày |
| Đáp ứng điều trị | Đáp ứng tốt với thuốc kháng Histamin và xịt Corticoid mũi | Chỉ cần hạ sốt, bù nước điện giải, không đáp ứng thuốc dị ứng |
Các dấu hiệu hình thể đặc trưng giúp cha mẹ nhận diện viêm mũi dị ứng ở trẻ
Trẻ nhỏ thường chưa biết diễn đạt rõ ràng cảm giác khó chịu của mình. Do đó, các bác sĩ nhi khoa thường dựa vào các cử chỉ phản xạ vô thức và các dấu hiệu hình thái học đặc trưng trên khuôn mặt để chẩn đoán chính xác bệnh viêm mũi dị ứng.
Động tác quẹt mũi dị ứng (Allergic salute) và nếp nhăn ngang sống mũi
Do cảm giác ngứa ngáy râm ran liên tục sâu bên trong khoang mũi, trẻ thường xuyên dùng lòng bàn tay hoặc mu bàn tay quẹt ngược chóp mũi từ dưới lên trên (thuật ngữ y khoa gọi là động tác “chào dị ứng” – Allergic salute). Hành động miết mũi ngược lặp đi lặp lại hàng ngày trong nhiều tháng khiến phần sụn đầu mũi bị biến dạng nhẹ và hình thành một đường lằn nếp nhăn nằm ngang vĩnh viễn vắt ngang qua 1/3 dưới sống mũi (Allergic crease).
Quầng thâm mắt dị ứng (Allergic shiners) do ứ trệ tuần hoàn tĩnh mạch mũi
Nhiều bậc phụ huynh thấy con có quầng mắt thâm đen thường nghĩ trẻ bị thiếu ngủ hoặc thiếu chất dinh dưỡng. Tuy nhiên, tình trạng niêm mạc xoang mũi bị phù nề xung huyết mạn tính sẽ chèn ép các mạch máu dẫn lưu tĩnh mạch vùng mặt, khiến máu tĩnh mạch từ hốc mắt chảy về mũi bị ứ trệ lại. Hiện tượng này làm vùng da mỏng dưới hai mí mắt dưới sẫm màu, bầm tím như bị thâm quầng (Allergic shiners), thường đi kèm với các nếp gấp mí mắt phụ nằm dưới mi mắt dưới (nếp Dennie-Morgan).
Các nhóm dị nguyên kích hoạt cơn viêm mũi dị ứng phổ biến nhất ở trẻ
Viêm mũi dị ứng ở trẻ em được chia thành hai nhóm chính: Viêm mũi dị ứng theo mùa (do phấn hoa, thời tiết chuyển mùa hanh khô) và viêm mũi dị ứng quanh năm (do các dị nguyên tồn tại thường trực trong nhà).
Tại môi trường nhiệt đới gió mùa của Việt Nam, thủ phạm nguy hiểm hàng đầu gây viêm mũi quanh năm là con mạt bụi nhà (Dermatophagoides pteronyssinus). Mạt bụi là sinh vật siêu nhỏ mắt thường không nhìn thấy, chuyên ăn các tế bào da chết của người và sinh sôi mạnh mẽ trong đệm giường, gối ngủ, ghế sofa vải, rèm cửa và thú nhồi bông lông xù của trẻ. Chất thải và xác của mạt bụi là những dị nguyên cực mạnh kích hoạt phản ứng viêm mũi dị ứng ngay khi trẻ nằm ngủ ban đêm.
Bên cạnh mạt bụi, các tác nhân kích thích khác bao gồm lông và chất nhờn biểu bì của chó mèo, bào tử nấm mốc trong góc tường ẩm thấp, mùi nước hoa xịt phòng nồng nặc và đặc biệt là khói thuốc lá thụ động. Trẻ sống trong gia đình có người hút thuốc lá có nguy cơ bị viêm mũi dị ứng tái phát cao gấp 3 lần và dễ diễn tiến nặng thành hen phế quản.
Hướng dẫn vệ sinh mũi xoang an toàn bằng nước muối sinh lý 0.9%
Rửa mũi bằng dung dịch nước muối đẳng trương natri clorid 0.9% là biện pháp vật lý an toàn và hữu hiệu nhất để rửa trôi các hạt bụi mịn, phấn hoa và chất dịch nhầy ứ đọng, giúp phục hồi hoạt động nhịp nhàng của các tế bào lông chuyển trên bề mặt niêm mạc mũi.
Để rửa mũi đúng chuẩn y khoa và không gây sặc cho trẻ, cha mẹ cần tuân thủ các bước sau:
- Tư thế chuẩn bị: Cho trẻ đứng hoặc ngồi thẳng người trước bồn rửa mặt, thân mình hơi cúi về phía trước và đầu nghiêng một góc khoảng 45 độ sang một bên. Hướng dẫn trẻ há miệng thở đều bằng miệng trong suốt quá trình rửa (thở bằng miệng giúp nâng khẩu cái mềm đóng kín đường xuống họng, ngăn nước chảy xuống thanh quản gây sặc).
- Thao tác bơm rửa: Đặt đầu vòi của bình rửa mũi chuyên dụng khít vào lỗ mũi bên trên. Bóp bình với một lực vừa phải, êm ái để dòng nước muối chảy từ từ vào hốc mũi bên trên, đi qua vách ngăn xoang và thoát ra ngoài qua lỗ mũi bên dưới kéo theo toàn bộ chất nhầy mủ và dị nguyên.
- Đổi bên và vệ sinh: Cho trẻ xì mũi nhẹ nhàng để tống hết lượng nước thừa ra ngoài (không bịt chặt hai bên mũi để xì mạnh vì áp lực cao sẽ đẩy nước ngược lên tai). Lặp lại thao tác tương tự với lỗ mũi bên đối diện. Thực hiện rửa mũi từ 1 đến 2 lần mỗi ngày khi trẻ đang có đợt nghẹt mũi nhiều.
Lưu ý sống còn khi dùng thuốc xịt mũi và thuốc chống dị ứng cho trẻ nhỏ
Việc sử dụng thuốc điều trị viêm mũi dị ứng cho trẻ em phải có sự chẩn đoán và kê đơn chặt chẽ từ bác sĩ chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Nhi khoa, tuyệt đối không được tự ý lạm dụng các loại thuốc xịt co mạch mua tự do tại quầy thuốc.
Cảnh báo nguy cơ viêm mũi do thuốc khi lạm dụng thuốc co mạch Otrivin quá 5 ngày
Các loại thuốc nhỏ xịt mũi chứa hoạt chất co mạch như Oxymetazoline hay Xylometazoline (tên biệt dược phổ biến là Otrivin, Iliadin, Nasivin) có tác dụng co thắt các mạch máu cuốn mũi cực nhanh, giúp đường thở thông thoáng gần như ngay lập tức sau vài giây. Do thấy hiệu quả nhanh, nhiều phụ huynh đã lạm dụng xịt liên tục cho con suốt nhiều tuần liền. Việc này cực kỳ nguy hiểm bởi sau 5 ngày sử dụng liên tục, các thụ thể mạch máu mũi sẽ bị trơ liệt và xuất hiện phản ứng dội ngược (Rebound congestion): Mạch máu giãn to gấp đôi khiến mũi ngạt cứng hoàn toàn, niêm mạc mũi teo xơ mất chức năng tự nhiên, dẫn đến bệnh viêm mũi do thuốc (Rhinitis medicamentosa) rất khó điều trị hồi phục.
Sử dụng thuốc xịt Corticosteroid tại chỗ và thuốc kháng Histamin đúng độ tuổi
Thuốc xịt mũi chứa Corticosteroid tại chỗ (như Fluticasone furoate hoặc Mometasone furoate) hiện là nhóm thuốc đầu tay hiệu quả nhất để dập tắt phản ứng viêm dị ứng ở trẻ từ 2 tuổi trở lên. Thuốc chỉ tác dụng tại chỗ trên niêm mạc mũi và hầu như không hấp thu vào máu nên không gây tác dụng phụ toàn thân như thuốc uống. Cha mẹ cần hướng dẫn trẻ xịt thuốc theo hướng chéo chếch ra phía góc ngoài của mắt (không xịt thẳng vào vách ngăn giữa mũi để tránh gây loét chảy máu cam). Bên cạnh đó, các thuốc kháng Histamin H1 thế hệ 2 dạng siro uống (như Cetirizine, Loratadine, Desloratadine) giúp giảm nhanh cơn ngứa và hắt hơi mà không gây buồn ngủ hay ảnh hưởng đến khả năng học tập của trẻ.
Những câu hỏi thường gặp về viêm mũi dị ứng ở trẻ em
Viêm mũi dị ứng ở trẻ em kéo dài có biến chứng thành hen phế quản hoặc viêm xoang không?
Có. Đường hô hấp trên (mũi xoang) và đường hô hấp dưới (phế quản phổi) có cấu trúc niêm mạc liên tục, theo khái niệm y khoa “Một đường thở – Một bệnh lý” (United Airway Disease). Khoảng 40% trẻ bị viêm mũi dị ứng không được kiểm soát tốt sẽ tiến triển thành bệnh hen phế quản (hen suyễn) với các cơn rít khò khè và khó thở về đêm. Ngoài ra, tình trạng phù nề bít tắc lỗ thông xoang kéo dài rất dễ dẫn đến biến chứng viêm xoang mạn tính và viêm tai giữa ứ dịch gây giảm thính lực ở trẻ.
Có nên cho trẻ làm xét nghiệm test lẩy da tìm dị nguyên không?
Xét nghiệm test lẩy da (Skin Prick Test) hoặc xét nghiệm định lượng kháng thể IgE đặc hiệu trong máu rất có giá trị đối với các trường hợp trẻ bị viêm mũi dị ứng mức độ trung bình đến nặng, tái phát dai dẳng không đáp ứng với các phác đồ điều trị thông thường. Kết quả xét nghiệm giúp xác định chính xác trẻ bị dị ứng với dị nguyên nào (mạt bụi, lông mèo, phấn hoa nào), từ đó gia đình có kế hoạch cách ly triệt để hoặc áp dụng liệu pháp miễn dịch giải mẫn cảm (Immunotherapy) giúp cơ thể trẻ thích nghi dần với dị nguyên đó.
Thay đổi chế độ ăn có giúp trẻ giảm triệu chứng viêm mũi dị ứng thời tiết không?
Chế độ ăn uống không phải là nguyên nhân trực tiếp gây ra viêm mũi dị ứng đường hô hấp, nhưng một chế độ dinh dưỡng giàu chất chống oxy hóa và kháng viêm sẽ hỗ trợ tăng cường hệ miễn dịch cho trẻ. Cha mẹ nên bổ sung các thực phẩm giàu vitamin C (cam, bưởi, kiwi, ớt chuông), axit béo Omega-3 (cá hồi, hạt chia, quả óc chó) và kẽm. Đồng thời, cần hạn chế cho trẻ uống đồ uống lạnh đá, đồ ngọt nhiều đường tinh luyện và thức ăn nhanh chế biến sẵn vì chúng có thể làm tăng tiết chất nhầy đường hô hấp.