Viêm não mô cầu là gì? Viêm não mô cầu (tên y khoa đầy đủ là bệnh viêm màng não do não mô cầu khuẩn, mã bệnh ICD-10: A39) là một bệnh truyền nhiễm cấp tính tối nguy hiểm do vi khuẩn Neisseria meningitidis gây ra, lây truyền trực tiếp qua đường hô hấp và có tỷ lệ tử vong lên tới 50% nếu không được can thiệp y tế kịp thời.
Bệnh được xếp vào nhóm “bệnh tử thần trong 24 giờ” bởi tốc độ tiến triển cực nhanh từ một cơn sốt thông thường đến sốc nhiễm trùng huyết và suy đa tạng. Ba dấu hiệu cảnh báo khẩn cấp gồm: Sốt cao đột ngột không đáp ứng thuốc hạ sốt, đau đầu dữ dội kèm nôn vọt liên tục và sự xuất hiện của các nốt ban xuất huyết hoại tử màu tím thẫm hình sao rải rác trên da.
Cơ chế lây truyền và mức độ nguy hiểm tối cấp của vi khuẩn não mô cầu

Vi khuẩn não mô cầu (Neisseria meningitidis) là loại song cầu khuẩn Gram âm cư trú tự nhiên tại vùng niêm mạc hầu họng của con người. Bệnh lây lan từ người sang người qua các giọt bắn li ti trong không khí khi người bệnh hoặc người mang vi khuẩn ho, hắt hơi, trò chuyện gần hoặc dùng chung đồ ăn uống.
Mối đe dọa lớn nhất trong cộng đồng xuất phát từ hiện tượng “người lành mang trùng”. Theo các thống kê dịch tễ của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), có từ 10% đến 20% dân số mang vi khuẩn não mô cầu trong họng nhưng hoàn toàn khỏe mạnh không có bất kỳ triệu chứng nào. Nhóm người lành mang trùng này chính là nguồn lây âm thầm nhưng vô cùng nguy hiểm cho trẻ nhỏ dưới 5 tuổi và thanh thiếu niên, những đối tượng có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện hoặc chưa được tiêm phòng vắc xin đầy đủ.
Triệu chứng nhận biết sớm viêm não mô cầu ở trẻ em và người lớn

Thời gian ủ bệnh của viêm não mô cầu thường kéo dài từ 2 đến 10 ngày (trung bình từ 3 đến 4 ngày). Trong giai đoạn đầu, các biểu hiện rất dễ bị nhầm lẫn với cảm cúm hoặc sốt virus thông thường, khiến nhiều bậc phụ huynh chủ quan tự mua thuốc điều trị tại nhà dẫn đến mất đi thời gian vàng cấp cứu.
Dấu hiệu viêm màng não điển hình: Sốt cao, nôn vọt và hội chứng cứng gáy
Bệnh nhân bắt đầu với cơn sốt cao đột ngột từ 39 đến 40 độ C kèm theo các cơn rét run, đau đầu dữ dội không dứt và tình trạng nôn vọt (nôn mửa thành vòi, nôn không liên quan đến bữa ăn). Ở trẻ nhỏ, trẻ thường quấy khóc liên tục, bỏ bú, thóp trước phồng căng, ánh mắt lờ đờ hoặc co giật. Dấu hiệu thực thể kinh điển là hội chứng cứng gáy: Bệnh nhân nằm ngửa gập đầu cằm không thể chạm vào xương ức do các cơ vùng gáy bị co cứng dưới tác động của tình trạng viêm màng não.
Ban xuất huyết hoại tử hình sao: Hướng dẫn thực hiện nghiệm pháp ấn kính tại nhà
Dấu hiệu đặc hiệu và giá trị nhất để nhận diện viêm não mô cầu là sự xuất hiện của các nốt ban xuất huyết hoại tử hình sao (Purpura fulminans). Ban thường xuất hiện sớm chỉ sau 12 đến 24 giờ kể từ cơn sốt, tập trung nhiều ở vùng đùi, cẳng chân, mông và cánh tay. Nốt ban ban đầu có kích thước nhỏ vài milimet, sau đó lan nhanh thành từng mảng lớn màu đỏ tía hoặc tím đen, bờ mép nham nhở như hình ngôi sao và phần tâm nốt ban có hiện tượng hoại tử lõm xuống.
Khi nghi ngờ trẻ bị nổi ban não mô cầu, cha mẹ hãy thực hiện ngay nghiệm pháp ấn kính (Glass test): Lấy đáy một chiếc cốc thủy tinh trong suốt ấn chặt trực tiếp lên nốt ban đỏ. Nếu là ban do sốt phát ban sởi hay dị ứng thông thường, nốt đỏ sẽ biến mất hoặc mờ đi dưới lực ép của kính. Ngược lại, nếu nốt ban vẫn giữ nguyên màu tím sẫm và không biến mất khi nhìn qua đáy kính, đó chính là ban xuất huyết hoại tử của não mô cầu, cần lập tức đưa bệnh nhân đến khoa hồi sức cấp cứu của bệnh viện gần nhất.
Hai thể bệnh nguy hiểm nhất: Viêm màng não và nhiễm khuẩn huyết tối cấp

Tùy theo cơ chế tấn công của vi khuẩn, bệnh nhân có thể biểu hiện dưới hai thể lâm sàng riêng biệt hoặc phối hợp: Thể viêm màng não mủ và thể nhiễm khuẩn huyết tối cấp.
Thể nhiễm khuẩn huyết tối cấp (Meningococcemia) là thể bệnh ác tính nhất. Độc tố của vi khuẩn phá hủy thành mạch máu trên diện rộng, kích hoạt hội chứng đông máu nội mạch rải rác (DIC) và gây xuất huyết hoại tử tuyến thượng thận cấp tính (hội chứng Waterhouse-Friderichsen). Huyết áp bệnh nhân tụt dốc không phanh, các đầu ngón tay chân bị tím đen hoại tử khô do tắc nghẽn vi mạch máu. Bệnh nhân có thể tử vong nhanh chóng chỉ sau 12 đến 24 giờ kể từ khi phát sốt do trụy tim mạch không thể hồi phục. Ngay cả khi được cứu sống, khoảng 20% bệnh nhân vẫn phải chịu các di chứng tàn tật vĩnh viễn như phải tháo khớp cắt cụt chi bị hoại tử, điếc tai hoàn toàn, tổn thương não dẫn đến chậm phát triển trí tuệ.
Bản đồ vắc xin phòng ngừa não mô cầu toàn diện: Phối hợp nhóm B và nhóm ACYW

Vi khuẩn não mô cầu có 13 nhóm huyết thanh khác nhau, trong đó có 5 nhóm huyết thanh gây bệnh phổ biến và nguy hiểm nhất tại Việt Nam là nhóm A, B, C, Y và W-135. Tiêm vắc xin chủ động là biện pháp phòng vệ sinh học hiệu quả và bền vững nhất để bảo vệ trẻ nhỏ và người lớn trước căn bệnh tử thần này.
| Tên loại vắc xin | Nhóm huyết thanh phòng ngừa | Độ tuổi tiêm chủng khuyến nghị | Xuất xứ & Công nghệ sản xuất |
|---|---|---|---|
| Bexsero | Nhóm B đơn lẻ | Trẻ từ đủ 2 tháng tuổi đến người lớn 50 tuổi | Ý (GSK) – Công nghệ phân tích di truyền ngược |
| Menactra | 4 nhóm ACYW | Trẻ từ đủ 9 tháng tuổi đến người lớn 55 tuổi | Mỹ (Sanofi Pasteur) – Vắc xin cộng hợp polysaccharide |
| VA-MENGOC-BC | Nhóm B và C | Trẻ từ 6 tháng tuổi trở lên | Cuba (Finlay Institute) – Vắc xin công nghệ truyền thống |
Nhiều phụ huynh lầm tưởng chỉ cần tiêm 1 mũi vắc xin não mô cầu là phòng được toàn bộ các chủng vi khuẩn. Sự thật là các nhóm huyết thanh không có miễn dịch chéo với nhau. Để tạo lá chắn bảo vệ trọn vẹn trước 5 tuýp vi khuẩn nguy hiểm nhất (A, B, C, Y, W-135), các chuyên gia y tế khuyến cáo cần tiêm phối hợp song song vắc xin phòng nhóm B (Bexsero) và vắc xin phòng 4 nhóm ACYW (Menactra) theo đúng lịch hẹn của trung tâm tiêm chủng.
Những câu hỏi thường gặp về bệnh viêm não mô cầu
Người tiếp xúc gần với bệnh nhân viêm não mô cầu cần uống thuốc kháng sinh dự phòng gì?
Những người có tiếp xúc gần với bệnh nhân (như người thân sống cùng nhà, bạn cùng lớp mầm non, người ngủ chung phòng) trong vòng 7 ngày trước khi người bệnh khởi phát triệu chứng bắt buộc phải được uống thuốc kháng sinh dự phòng khẩn cấp càng sớm càng tốt (tốt nhất trong vòng 24 giờ đầu). Các kháng sinh thường được cơ quan dịch tễ chỉ định gồm Rifampicin (uống trong 2 ngày), Ciprofloxacin (liều duy nhất cho người lớn) hoặc tiêm bắp liều đơn Ceftriaxone theo đúng cân nặng.
Đã từng tiêm vắc xin não mô cầu BC của Cuba thì có cần tiêm thêm Menactra hoặc Bexsero không?
Vắc xin não mô cầu BC của Cuba chỉ phòng ngừa được hai nhóm huyết thanh là B và C. Vì vậy, người đã tiêm đủ vắc xin BC vẫn có nguy cơ cao nhiễm các nhóm A, Y và W-135. Chuyên gia tiêm chủng khuyến cáo nên tiêm bổ sung vắc xin Menactra để hoàn thiện độ phủ cho các nhóm ACYW. Đối với nhóm B, nếu đã hoàn thành đủ phác đồ vắc xin BC thì cơ thể đã có kháng thể bảo vệ, tuy nhiên nếu muốn nâng cao hiệu quả bảo vệ bằng công nghệ kháng nguyên tái tổ hợp thế hệ mới, bạn có thể tham khảo ý kiến bác sĩ để tiêm nhắc lại Bexsero khi cần thiết.
Bệnh viêm não mô cầu có để lại di chứng thần kinh vĩnh viễn không?
Khoảng 10% đến 20% bệnh nhân viêm màng não do não mô cầu sau khi được cứu sống qua cơn nguy kịch vẫn phải chịu các di chứng thần kinh và thể chất kéo dài suốt đời. Các di chứng phổ biến nhất bao gồm điếc tiếp nhận thần kinh một hoặc hai bên tai do tổn thương dây thần kinh số 8, di chứng động kinh, co giật, liệt nửa người, giảm thị lực và rối loạn nhận thức hoặc giảm khả năng tập trung học tập ở trẻ nhỏ.

